Chuyên sâu · Nhân vật · Có spoiler toàn bộ phim.
Mộ Đom Đóm đặt Seita trước một lựa chọn khó khi cậu đưa Setsuko rời nhà dì. Ở tuổi 14, cậu tin mình có thể cho em một cuộc sống dễ chịu hơn, nhưng căn hầm mà hai anh em dọn đến chỉ giải quyết được chuyện có chỗ trú.
Vì sao Seita muốn rời nhà dì?
Sau trận không kích ở Kobe năm 1945, Seita mất mẹ và phải chăm Setsuko, cô em gái mới bốn tuổi. Cậu giấu em chuyện mẹ qua đời vì muốn em bớt đau lòng. Khi hai anh em đến ở nhờ nhà dì, Seita vẫn có một người lớn để nhờ cậy, dù cậu đã bắt đầu tự quyết định những chuyện mà trước đó cha mẹ có thể lo cho mình.
Cảnh đổi kimono của mẹ lấy gạo cho thấy vì sao cuộc sống chung dần trở nên khó chịu. Với người dì, những bộ áo có thể đổi lấy thứ cả nhà đang cần. Với Setsuko, đó là đồ của mẹ. Cô bé phản đối vì người lớn đem đi một thứ mà em vẫn muốn giữ. Cùng một món đồ, người dì nghĩ tới bữa ăn còn Setsuko nghĩ tới người đã mặc nó.
Chuyện ăn uống sau đó càng làm Seita thấy mình và em là người ngoài. Người dì muốn những người ăn chung phải góp sức và trách cậu vì chưa làm phần việc mà bà mong đợi. Seita có thể hiểu lời trách ấy là dấu hiệu hai anh em không còn được chào đón. Từ đó, việc tìm chỗ ở riêng trở nên dễ hiểu hơn. Nếu có thể tự lo bữa ăn, cậu cũng sẽ không phải nghe người khác nhắc rằng mình đang sống nhờ.
Căn hầm cho hai anh em một mái nhà trong chốc lát
Khi đưa Setsuko đến căn hầm trú bom bỏ hoang, Seita có thể tự sắp xếp chỗ ở và chăm em theo cách của mình. Phim dành thời gian cho những lúc hai anh em vui vẻ ở đó. Đêm đom đóm thắp sáng căn hầm là một ví dụ. Trong chốc lát, chỗ trú ẩn trở thành nơi Setsuko có thể chơi cùng anh, còn Seita được làm một việc rất bình thường là tìm cách khiến em vui.
Sáng hôm sau, Setsuko chôn những con đom đóm đã chết. Cảnh ấy đưa chuyện người mẹ trở lại ngay khi Seita tưởng mình đã giữ được nỗi đau đó khỏi em. Setsuko biết mẹ đã mất. Chi tiết này cũng giúp hiểu giới hạn của cách Seita chăm em. Cậu có thể tạo ra một đêm vui và cố bảo vệ em khỏi tin buồn, nhưng Setsuko vẫn sống giữa những mất mát mà cậu không thể ngăn lại.
Chỗ ở riêng giải quyết được mâu thuẫn trước mắt với người dì, còn chuyện kiếm ăn trở thành việc Seita phải gánh mỗi ngày. Cậu có thể lo được một bữa, rồi hôm sau lại phải tìm tiếp. Setsuko còn quá nhỏ để tự đi kiếm thức ăn hoặc trở về xin người lớn giúp. Vì vậy, một quyết định giúp Seita thoát khỏi cảnh ở nhờ lại đặt em vào thế phụ thuộc nhiều hơn vào anh.
Đến lúc bác sĩ bảo Setsuko cần ăn, Seita kiếm đâu ra thức ăn?
Khi thấy em yếu đi, Seita đưa Setsuko đến gặp bác sĩ. Cậu đã nhận ra em cần được giúp và tìm đến một người lớn có thể nói rõ chuyện gì đang xảy ra. Bác sĩ cho biết cô bé cần được ăn uống đầy đủ. Với Seita, đó cũng chính là điều khó nhất. Cậu đã đưa được em đến nơi khám bệnh, nhưng vẫn phải tự xoay xở để có thứ mang về căn hầm.
Đặt cạnh cảnh đổi kimono lấy gạo, lần đi khám cho thấy ý nghĩa của một bữa ăn đã thay đổi ra sao. Ở nhà dì, hai anh em còn có thể tranh cãi về việc ai được ăn gì và ai phải góp sức. Đến lúc Setsuko suy kiệt, Seita chỉ cần tìm đủ đồ ăn cho em mà cũng không làm được. Cậu có đi tìm thức ăn và sau đó rút tiền của mẹ để mua đồ mang về. Khi có được thứ mình cần, cậu đã quá muộn.
Nhìn từ cảnh này, sai lầm của Seita nằm ở chỗ cậu đánh giá quá cao khả năng tự lo cho hai người. Việc xoay xở qua vài bữa có thể khiến cậu tin rằng mình sẽ tiếp tục làm được. Nhưng với Setsuko, mỗi ngày thiếu ăn đều làm em yếu hơn. Seita có thể thử một cách khác vào ngày mai, còn sức khỏe của em thì không chờ được.
Góc nhìn khác: Nếu ở lại nhà dì, Setsuko có sống được không?
Ở lại đồng nghĩa với việc tiếp tục chịu những lời trách và chấp nhận nếp sinh hoạt của gia đình người dì. Đó là cái giá có thật, nhất là với một đứa trẻ vừa mất mẹ và cảm thấy mình phải đứng ra bảo vệ em. Tuy vậy, ở đó vẫn có người lớn, có chỗ ngủ và còn một cách để hai anh em dựa vào sinh hoạt chung. Rời đi khiến Seita mất những thứ ấy đúng lúc cậu chưa có gì để thay thế lâu dài.
Phim không cho biết Setsuko sẽ ra sao nếu hai anh em ở lại. Lương thực vẫn thiếu và người dì cũng chịu áp lực nuôi cả nhà. Có thể trách Seita vì đã đưa em đi mà chưa tính được hai anh em sẽ sống bằng gì, nhưng quy hết cái chết của Setsuko cho lựa chọn đó sẽ bỏ qua lý do họ phải ở nhờ ngay từ đầu. Chiến tranh đã lấy đi nhà cửa và người mẹ mà cả hai vẫn cần.
Kết luận: Seita cũng cần người giúp
Điều khiến lựa chọn của Seita day dứt là cậu có lý do để muốn đi, còn Setsuko quá nhỏ để hiểu mình sẽ mất gì khi đi theo anh. Em chỉ có thể tin rằng anh sẽ lo được. Đến lúc Seita hiểu tình thương của mình không thể đổi thành một bữa ăn, người phải trả giá trước tiên lại là Setsuko. Cậu đã cố cứu em trong khi chính mình cũng là một đứa trẻ cần được giúp đỡ.
Nguồn tham khảo: Studio Ghibli, GKIDS và Disney Nhật Bản.
