Chuyên sâu · Văn hóa & bối cảnh · Spoiler nhẹ
Grand Theft Hamlet là phim tài liệu dài 91 phút, quay hoàn toàn trong GTA Online, nơi hai diễn viên dựng vở Hamlet của Shakespeare. Sam Crane và Mark Oosterveen bắt đầu từ đợt phong tỏa tháng 1/2021, khi nhà hát đóng cửa, và tìm ra sân khấu giữa Los Santos, thành phố trong game. Phim cho thấy game có thể trở thành nơi người ta gặp nhau khi không còn chỗ nào khác.
Vì sao hai diễn viên đem Hamlet vào GTA Online?
Dự án bắt đầu vào tháng 1/2021, trong đợt phong tỏa thứ ba của nước Anh. Khi ấy mọi nhà hát đều đóng cửa, nên Sam Crane và Mark Oosterveen bật Grand Theft Auto Online để giải khuây.
Trong một lần dạo quanh bản đồ, họ thấy một nhà hát ngoài trời bỏ không. Từ chi tiết đó nảy ra ý tưởng dựng Hamlet ngay tại đây. Đây là vở bi kịch nổi tiếng của Shakespeare, kể chuyện một hoàng tử Đan Mạch tìm cách trả thù.
Điều khiến chuyện này có sức nặng nằm ở thời điểm. Crane kể với tạp chí Prospect rằng lúc đó nhóm đã nghĩ có thể sẽ không bao giờ quay lại bình thường, và có cảm giác bất lực. Nhà nghiên cứu Emily Rowe của King's College London nhận xét Hamlet hợp với lúc ấy vì lâu đài Elsinore trong vở kịch cũng bị “phong tỏa”, vì nhân vật chính bị chặn đường hành động.
Rowe còn trích học giả Pascale Aebischer. Theo bà, Shakespeare lan truyền trên mạng năm 2020 là một vết cắt sâu vào văn hóa biểu diễn, vì nó giúp người ta gánh nỗi đau và chia sẻ tiếng cười.
Nền tảng được chọn cũng đáng nhớ. Theo NBC News, Grand Theft Auto V lúc quay đã gần 12 tuổi. Theo OtaHub, đây là lợi thế thực tế, vì đó là một game cũ, quen thuộc, có sẵn bản đồ và người chơi, nên nhóm không phải xây nền tảng nào từ đầu.
Diễn kịch giữa Los Santos gặp những khó khăn gì?
Khó khăn đầu tiên là chính những người chơi khác. Theo The Arts Desk, ban đầu những người được mời vào có “thói quen nổ súng”, bắn hạ luôn người mời họ trước khi hiểu ý tưởng. Austin Chronicle ghi nhận cảnh quay liên tục bị xen ngang bởi nhân vật cầm súng phóng lựu và máy bay chiến đấu.
NBC News cho biết còn có giai đoạn một diễn viên quan trọng bỏ cuộc giữa chừng. Khi đó Crane và Oosterveen căng thẳng với nhau về chuyện làm sao cứu vở diễn.
Giới hạn của game lại buộc ê-kíp phải nghĩ cách khác. Với cảnh Polonius, quan cận thần bị giết trong vở kịch, họ muốn dùng vũ khí. Nhưng vũ khí không dùng được trong các không gian trong nhà của GTA, nên họ chuyển sang một hang đá gần dinh thự Playboy, theo lời Crane và Pinny Grylls kể với MobileSyrup.
Cũng theo The Arts Desk, Elsinore được dựng bằng một tòa nhà văn phòng, còn khinh khí cầu thay cho tường thành. Theo Prospect, buổi diễn cuối còn có cảnh trên du thuyền và một khinh khí cầu nổ tung, những thứ sân khấu truyền thống không có.
Dàn diễn viên cũng không phải nhóm bạn quen biết. Họ được tuyển qua mạng xã hội trong game và YouTube. Prospect kể một đại lý văn học thử vai Hamlet trên máy PlayStation của cháu trai. Một người khác là ParTeb, game thủ gốc Tunisia, xuất hiện trong trang phục người ngoài hành tinh và chưa từng biết vở kịch này.
Đây là điểm khác lớn với sân khấu truyền thống, vì dàn diễn không được chọn bằng bằng cấp mà bằng việc ai sẵn lòng xuất hiện.
Dựng Shakespeare bằng game có phải chuyện đùa không?
Crane đưa ra một lập luận đáng giữ lại. Trong buổi trả lời tạp chí Interview, anh nói khi Shakespeare mới ra đời, sân khấu vốn thô ráp, ồn ào, không hoàn hảo và hỗn loạn. Vì vậy cả anh lẫn Grylls muốn phá ý niệm “nghệ thuật cao” và “nghệ thuật thấp”. Họ còn nhắc rằng làm Shakespeare bằng game rẻ hơn rất nhiều so với con đường đào tạo sân khấu truyền thống.
Anh cũng đáp lại cáo buộc quen thuộc về bạo lực trong game. Theo Crane (MobileSyrup), ai thấy bạo lực trong game là vấn đề thì cũng nên thấy bạo lực trong kịch kinh điển như Hamlet là vấn đề.
Câu này không xóa được tranh luận về game, nhưng nó đúng ở một điểm bạn có thể kiểm chứng, đó là Hamlet kết thúc với gần như cả triều đình chết. Vì vậy nói Los Santos là nơi hợp lý cho một bi kịch trả thù cũng không quá lời.
Theo OtaHub, điều ngược đời khiến các cảnh quay đáng xem là Los Santos vốn không được chuẩn bị gì cho kịch. Vì vậy mỗi lần một người lạ dừng lại nghe một đoạn độc thoại là một thỏa thuận ngầm giữa người với người, không phải thứ luật game cho sẵn.
Phim được quay thế nào, và “thật” đến đâu?
Trong phần hỏi đáp trên Reddit do Bubbleblabber tổng hợp, nhóm làm phim cho biết họ không dùng bản mod. Toàn bộ phim quay trong bản GTA Online gốc, bằng thẻ ghi hình trên PlayStation 4/5 ở độ phân giải 4K. Họ chủ động tránh các máy chủ nhập vai như NoPixel và coi hạn chế là thứ khuyến khích sáng tạo.
Tổng cộng nhóm ghi khoảng 300 đến 400 giờ hình. Nhạc trong game bị bỏ, và nhà soạn nhạc Jamie Perera viết nhạc mới.
Pinny Grylls, vợ của Sam Crane, đồng đạo diễn với anh. Cô điều khiển nhân vật của mình như một người cầm máy, tìm cách đứng và di chuyển để có cận cảnh, cảnh thiết lập và cách quay “giữ yên, chừa không gian quanh khoảnh khắc”, theo lời cô với MobileSyrup. Kết quả nằm ở giữa phim tài liệu, machinima (phim làm từ cảnh quay trong game) và hài kịch.
Nhưng nhóm không giấu rằng đây là dựng phim. Grylls nói với Interview rằng việc một cảnh có xảy ra đúng thứ tự hay không là điều kém thú vị nhất. Điều quan trọng là nó có đúng về mặt cảm xúc hay không. Phần hỏi đáp gọi đó là “sự xử lý sáng tạo đối với thực tế”.
Bạn nên đọc câu ấy hai lần, vì phim vừa khoe rằng mọi thứ “xảy ra thật”, vừa thừa nhận đã sắp xếp lại.
Còn một điểm ít người chú ý là quan hệ với Rockstar, hãng làm ra GTA. Phía đoàn phim nói Rockstar biết dự án từ rất sớm và luôn ủng hộ, nhưng đây là phim độc lập, không phải sản phẩm của Take-Two (công ty mẹ của Rockstar) hay Rockstar. Trong khi đó NBC News cho biết Rockstar không trả lời yêu cầu bình luận. Hai thông tin không mâu thuẫn, nhưng cũng không chứng minh được một sự bảo chứng chính thức.
Buổi diễn chỉ vài chục người xem, vì sao phim đi được xa?
Buổi diễn cuối được phát trực tiếp trên YouTube và Twitch ngày 4/7/2022, theo trang Gamescenes. NBC News ghi chỉ có hàng chục người xem trực tiếp. Con số nhỏ ấy cho thấy khoảng cách giữa dự án và sự chú ý về sau.
Phim ra mắt tại liên hoan SXSW ngày 13/3/2024 và giành Grand Jury Award ở hạng mục phim tài liệu dài. Phim vào rạp Anh ngày 6/12/2024, vào rạp Mỹ qua MUBI ngày 17/1/2025, rồi lên MUBI toàn cầu ngày 21/2/2025.
Wikipedia ghi 94% đánh giá tích cực trên Rotten Tomatoes (80 nhà phê bình) và 82/100 trên Metacritic. Phim cũng thắng giải Đạo diễn mới xuất sắc tại British Independent Film Awards. Peter Bradshaw của The Guardian cho 5 sao, gọi đây là ý tưởng hay được thực hiện tốt, vừa hài vừa siêu thực.
Theo OtaHub, thứ làm phim bám được người xem là hai chuyện đan vào nhau. Một là cuộc tranh cãi gia đình giữa Crane và Grylls về việc anh chơi game quá nhiều. Hai là nhu cầu của Oosterveen muốn dự án có ý nghĩa. Game là sân khấu, nhưng thứ được diễn là những con người thật.
Góc nhìn khác
Có ít nhất ba phản biện. Thứ nhất, Marina Ashioti trên Little White Lies cho rằng một số khoảnh khắc dàn dựng làm yếu tính xác thực, dù vẫn khen sức hút của những chỗ ngẫu hứng. Phim tự nhận là xử lý lại thực tế, nên chỉ trích này khó phủ nhận hoàn toàn.
Thứ hai, đây là điều kiện không lặp lại được, gồm một game cũ, người chơi lạ sẵn lòng và một giai đoạn phong tỏa khiến nhiều người cần một nơi để gặp nhau. Khó nói đây là mô hình sân khấu mới, thay vì một khoảnh khắc lịch sử.
Thứ ba, không gian này không thuộc về nghệ sĩ. Họ phải dựa vào sự tử tế của Rockstar và của người chơi lạ, và không có gì đảm bảo cả hai tiếp tục. Điều này có thể là điểm yếu, nhưng cũng là chính lý do chuyện này đáng kể, vì nó là nghệ thuật mà không ai cho phép trước.
Tóm lại
Theo OtaHub, Grand Theft Hamlet là bản ghi một mùa phong tỏa hơn là một trò lạ về game. Những điều đã được chứng minh gồm dự án bắt đầu tháng 1/2021, quay trong bản GTA Online không mod, chịu sự phá rối của người chơi khác, và được đón nhận tốt (giải tại SXSW và British Independent Film Awards, điểm phê bình cao). Điều chưa chứng minh được là mô hình này lặp lại được, hoặc rằng Rockstar chính thức đứng sau. Còn lại là một chi tiết đẹp, ở chỗ Los Santos, nơi ai cũng đến để phá, từng có một buổi tối đủ yên cho một hoàng tử Đan Mạch nói xong lời thoại.
Nguồn tham khảo: Wikipedia: Grand Theft Hamlet; Prospect: phỏng vấn Sam Crane và Pinny Grylls; Interview Magazine; MobileSyrup: phỏng vấn đạo diễn; Bubbleblabber: tổng hợp AMA Reddit; NBC News; The Arts Desk; King's College London; The Austin Chronicle; Little White Lies; Gamescenes.
