Chuyên sâu · Nhìn lại & di sản · Không spoiler
Có một thời, chơi game bóng đá là chọn phe: FIFA hay Pro Evolution Soccer. Ở Việt Nam, người ta còn nói gọn “đá PES” như một lẽ đương nhiên. Hôm nay tên PES không còn trên bìa đĩa. Theo OtaHub, PES lên đỉnh nhờ lối chơi chứ không nhờ bản quyền, rồi mờ dần vì chính chuyện bản quyền cùng những quyết định sai nhịp của Konami.
Nắm nhanh
| Mốc | Chi tiết |
|---|---|
| 12/1995 | Goal Storm ra mắt ở châu Âu và Bắc Mỹ; ở Nhật là World Soccer Winning Eleven (năm 1996) |
| 10/2001 | Pro Evolution Soccer ra mắt trên PlayStation và PS2 |
| 2009 | PES 2009 là bản đầu tiên có bản quyền UEFA Champions League |
| 2019 | PES 2019 là bản đầu tiên sau 10 năm không còn các giải UEFA |
| 30/9/2021 | eFootball ra mắt miễn phí, nhận đánh giá rất tệ |
| 14/8/2025 | eFootball mùa 2026 ra mắt |
PES bắt đầu từ đâu?
PES không tự nhiên mà có. Nó là đời sau của dòng International Superstar Soccer (ISS) của Konami, bắt đầu từ năm 1994 trên SNES. Theo Wikipedia, Goal Storm ra mắt ở châu Âu và Bắc Mỹ ngày 22/12/1995 và ở Nhật là World Soccer Winning Eleven, còn J.League Jikkyou Winning Eleven ra trước đó tháng 7/1995 chỉ ở Nhật. Năm 1997, ISS Pro trên PlayStation mang đến một engine 3D mới và chín tùy chọn chiến thuật trong trận. Wikipedia gọi nó là một cuộc thay đổi luật chơi.
Pro Evolution Soccer ra mắt tháng 10/2001 trên PlayStation và PS2, tên ở Nhật là World Soccer: Winning Eleven 5. Nếu bạn nhớ rằng chỉ năm năm sau Goal Storm là có tên PES thì cần chỉnh một chút: khoảng cách thực tế gần sáu năm, và ở giữa còn cả loạt ISS Pro. Tên gọi cũng khác nhau theo vùng: theo Thế Giới Di Động, từ 1997 đến 2000 Konami gọi game là ISS Pro ở châu Âu và Winning Eleven ở các nước còn lại.
Vì sao PES ăn khách thời PS2?
Lý do thường được nhắc nhất là lối chơi. Theo Wikipedia, dẫn The Guardian, PES nổi tiếng với nhịp chơi nhanh hơn, đậm chiến thuật hơn và nhiều tình huống bất ngờ hơn. PES 2 thêm chế độ tập luyện, còn PES 3 (2003) làm lại đồ họa và thêm đường cong tiến bộ rồi sa sút của cầu thủ, tức cầu thủ có thể lên phong độ rồi xuống dần theo tuổi. Về sau còn có Teamvision (PES 2008), giúp đồng đội trên sân tự điều chỉnh chiến thuật theo tình huống.
Ở Việt Nam, theo Thế Giới Di Động, cách nói “đá PES” có từ thời PlayStation 1 và 2 và gắn với tuổi thơ của nhiều game thủ. Nguồn này không đưa số liệu về độ phổ biến, nên OtaHub không dám nói PES hơn FIFA ở Việt Nam bao nhiêu. Điều có thể nói chắc là cái tên gắn với ký ức của nhiều người.
Về doanh số, Wikipedia ghi PES bán hơn 10 triệu bản đến năm 2002, trong khi FIFA đã hơn 16 triệu bản đến năm 2000. Vậy PES chưa bao giờ là người dẫn đầu về số lượng bán, dù chất lượng lối chơi được nhắc nhiều. Cả series được ghi nhận khoảng 111 triệu bản bán ra và 400 triệu lượt tải trên điện thoại tính đến tháng 12/2020.
Những cái tên “giả” có thật là nét riêng?
Đây là phần dễ gây thương nhớ nhất. Vì thiếu bản quyền, PES đặt tên giả cho nhiều đội và cầu thủ. Wikipedia ghi ở PES 2 (2002), cầu thủ Hà Lan bị đặt tên chung là “Oranges” do Konami không có quyền từ liên đoàn bóng đá Hà Lan, và các câu lạc bộ như Manchester United bị đổi thành tên mơ hồ. Đến PES 4 (2004), những đội như “Man Red” xuất hiện.
Ví dụ nổi tiếng nhất là R. Larcos, hậu vệ trái Brazil đầu trọc có kiểu chạy đà đá phạt rất đặc biệt, rõ ràng ám chỉ Roberto Carlos. Planet Football kể rằng anh thường là lựa chọn số một trong Master League nhờ tốc độ, sức bền, và là người được giao đá phạt vì những pha sút đẹp mắt. Cũng theo bài này, cầu thủ giả không trùng tên với người thật, nhưng vẫn dễ nhận ra nhờ ngoại hình và lối chơi. Ví dụ khác là Oranges005, tuyển thủ Hà Lan tóc dreadlock, và Gigsi, cầu thủ chạy cánh trái xứ Wales.
Câu hỏi là: những cái tên ấy có phải điều làm PES đặc biệt không? OtaHub nghĩ là một phần nhỏ. Chúng là nét riêng dễ thương, nhưng chúng xuất hiện vì Konami thiếu bản quyền, và chính Konami cũng cố mua thêm bản quyền theo thời gian. Wikipedia cho thấy việc này diễn ra từng bước chứ không bắt đầu vào năm 2010 như nhiều người nhớ: PES 3 (2003) đã có các câu lạc bộ Ý như Milan, Lazio, Roma, Juventus được cấp phép, PES 2009 là bản đầu tiên có UEFA Champions League, rồi PES 2010 thêm Europa League và PES 2011 thêm Copa Libertadores.
Vì sao PES hụt hơi trong những năm 2010?
Không có một lý do duy nhất. Theo Wikipedia, FIFA vượt lên vào đầu thập niên 2010, sau khi PES 2008 bị đón nhận kém (trên PS3 game gặp vấn đề tốc độ khung hình, và chế độ chỉnh sửa yếu hơn) trong khi FIFA 08 được đón nhận tốt hơn. Thêm vào đó, EA giành được các giải UEFA: PES 2018 là bản cuối có Champions League, Europa League và Super Cup, còn PES 2019 là bản đầu tiên sau 10 năm không có chúng.
Điều đó lộ ra trong con số. Theo một số bản tin, doanh số toàn cầu của PES năm 2018 chỉ khoảng 550.000 bản so với 12,2 triệu bản của FIFA, nhưng đây là số do báo chí nêu, chưa được hai hãng xác nhận. Còn Konami thì có một mặt mạnh khác: trên điện thoại, theo một trang tổng hợp, tổng lượt tải loạt eFootball vượt 950 triệu.
Bản thân Konami cũng đổi hướng. PES 2020 (10/9/2019) mang tên “eFootball PES 2020”, và ngày 30/9/2021 loạt game đổi hẳn thành eFootball, miễn phí và dùng Unreal Engine 4. Wikipedia ghi game bị chê dữ dội vì đồ họa, nhận 92% đánh giá tiêu cực trên Steam và chỉ có 25/100 (PC) và 34/100 (PS5) trên Metacritic. Konami xin lỗi và phát hành bản cập nhật 1.0 ngày 14/4/2022, bản điện thoại ra ngày 2/6/2022. Đến tháng 9/2024, theo Wikipedia, chế độ Master League và Edit Mode vẫn chưa có trên PC và console.
Cùng lúc đó, đối thủ thay đổi. Theo nhiều báo, EA và FIFA không gia hạn giấy phép, và EA ra EA Sports FC 24 ngày 29/9/2023, tức game bóng đá đầu tiên của EA không mang tên FIFA.
Âm nhạc và những khoảnh khắc khác
Âm nhạc cũng góp vào ký ức. Wikipedia ghi PES 2 dùng nhạc Queen: “We Will Rock You” làm bài mở đầu và “We Are the Champions” khi đội vô địch. Theo danh sách nhạc trên Giant Bomb, PES 2010 có hai bài của Klaxons và hai bài của Kaiser Chiefs, còn PES 2008 từng dùng một bài của Kaiser Chiefs cho đoạn mở đầu. OtaHub không tìm thấy nguồn nào xác nhận The Temper Trap xuất hiện trong PES, nên không đưa tên này vào bài.
Góc nhìn khác
Có hai điều nên cẩn thận trước khi kết luận PES là “huyền thoại bị bỏ quên”. Thứ nhất, phần lớn lời khen về lối chơi đến từ hoài niệm và ý kiến, không có thước đo khách quan. FIFA cũng có những phiên bản rất được yêu thích, và theo Wikipedia, FIFA bán hơn PES ngay từ những năm đầu. Thứ hai, cái nhìn “PES đã mất bản sắc khi mua bản quyền” là cách đọc đẹp nhưng chưa chắc đúng. Người chơi sau này được dùng tên thật, và đó có thể là điều nhiều người muốn, như cách Konami cố mua thêm giấy phép suốt nhiều năm.
Ngoài ra, nói PES “mờ dần” cũng chưa trọn vẹn: loạt eFootball vẫn đang chạy, bản mùa 2026 ra mắt ngày 14/8/2025, và Konami còn ra eFootball Kick Off! trên Switch 2 ngày 3/6/2026. Chỉ có tên PES và những bản đĩa ngày xưa là không còn.
Tóm lại
Bài chứng minh được ba điều có dẫn chứng: PES nổi tiếng nhờ lối chơi nhanh và nhiều chiến thuật; nó thiếu bản quyền ở những năm đầu nên sinh ra những cái tên giả mà người chơi nhớ mãi; và nó mờ dần khi mất bản quyền UEFA, thua trong cuộc đua với FIFA, rồi bước vào kỷ nguyên eFootball bằng một lần ra mắt tệ. Điều bài chưa chứng minh được là PES từng ăn khách hơn FIFA ở Việt Nam: nguồn tiếng Việt chỉ nói nó là ký ức của nhiều người. Có lẽ cách nhớ đúng nhất về PES là nhớ cả hai mặt: một trò chơi rất hay, và một ví dụ cho thấy chất lượng lối chơi một mình không đủ để thắng cuộc đua bản quyền.
Câu hỏi thường gặp
Pro Evolution Soccer ra mắt năm nào?
Tháng 10/2001 trên PlayStation và PlayStation 2. Ở Nhật Bản, game có tên World Soccer: Winning Eleven 5.
Vì sao PES dùng tên cầu thủ giả?
Vì Konami chưa có bản quyền nhiều đội và cầu thủ. Ví dụ, ở PES 2 người Hà Lan được đặt tên chung là “Oranges”, và hậu vệ trái Brazil R. Larcos được nhận ra nhờ kiểu chạy đà đá phạt giống Roberto Carlos.
PES đổi tên thành eFootball khi nào?
Tên “eFootball PES” bắt đầu từ PES 2020 (10/9/2019). Năm 2021, game đổi thành eFootball, ra mắt ngày 30/9/2021 dưới dạng miễn phí.
PES còn không?
Không còn tên PES. Konami tiếp tục làm eFootball, bản mùa 2026 ra mắt ngày 14/8/2025. Konami cho biết tổng lượt tải của loạt eFootball đã vượt 950 triệu, chủ yếu từ điện thoại, theo một trang tổng hợp (OtaHub chưa mở được bản gốc).
Nguồn tham khảo: Wikipedia: Pro Evolution Soccer, Wikipedia: eFootball, Planet Football: R. Larcos, Thế Giới Di Động: PES là gì, Giant Bomb: PES 2010, Konami eFootball.
