Chuyên sâu · Thiết kế & nghệ thuật · Có spoiler (toàn bộ phim)
Trong hơn hai mươi phim Thám Tử Lừng Danh Conan, Bóng Ma Phố Baker (chiếu ngày 20/4/2002) là phim fan hay nhắc nhất khi bàn phim nào hay nhất. Phim lồng một trò chơi thực tế ảo ở London năm 1888 vào một vụ án có thật, vẽ bằng hoạt hình vẽ tay cuối cùng của loạt. Nhịp chậm và hình ảnh không đều cũng từ đó mà ra.
Nắm nhanh bối cảnh
- Đây là phim điện ảnh thứ sáu của loạt, chiếu ở Nhật ngày 20/4/2002, dài 107 phút, do TMS Entertainment sản xuất.
- Đạo diễn là Kenji Kodama. Kịch bản do tiểu thuyết gia trinh thám Hisashi Nozawa viết, và đây là lần duy nhất ông viết cho phim Conan. Nhạc phim của Katsuo Ōno, bài kết “Everlasting” do B’z hát.
- Phim kể về một buổi chơi thử trò chơi thực tế ảo Cocoon có 50 người tham gia, trong đó có Conan và Ran. Hệ thống trí tuệ nhân tạo Noah’s Ark nhốt họ lại và bắt họ phải vượt qua trò chơi mới được sống.
- Bài này bàn về cách dựng phim, hình ảnh và luật chơi, nên sẽ nói đến cả phần kết.
Vì sao phim chọn London năm 1888 mà không phải một chuyến tàu?
Người đề xuất cốt truyện là Hisashi Nozawa, theo Wikipedia tiếng Nhật. Ông từng đoạt giải Edogawa Rampo, giải thưởng dành cho truyện trinh thám. Ý tưởng đầu tiên của ông mượn cảm hứng từ tiểu thuyết Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông: toàn bộ câu chuyện diễn ra trên một đoàn tàu.
Đạo diễn Kodama nêu ra khó khăn kỹ thuật. Một cảnh quay kín mà luôn di chuyển, như bên trong đoàn tàu, rất nặng việc với hoạt hình vẽ tay, từ dựng bối cảnh đến thể hiện không gian. Nozawa bèn chuyển sang một trò chơi thực tế ảo đặt ở London năm 1888. Đó là thời điểm Sherlock Holmes và vụ Jack the Ripper, tên sát nhân nổi tiếng trong lịch sử London, cùng hiện lên trong trí tưởng tượng của độc giả. Chủ đề tình cảm của phim là quan hệ giữa cha mẹ và con cái, cùng sự tự lập của tuổi trẻ.
Theo OtaHub, nên coi quyết định này là một cách giải bài toán thiết kế, không chỉ là cách né trở ngại. Trong thế giới ảo, đạo diễn tự đặt luật cho không gian: ranh giới giữa các khu phố, nơi nhân vật được đi, nơi bị chặn. Khi không gian chính là luật chơi, mỗi bối cảnh phải phục vụ câu đố chứ không chỉ làm nền.
Chuyến tàu cũng không biến mất hẳn. Ở cao trào, Conan và nhóm bạn đối đầu Jack the Ripper trên một đoàn tàu mất kiểm soát. Ý tưởng bị gạt đi lúc đầu được trả lại đúng chỗ cần sức nặng nhất.
London vẽ tay trông ra sao trên màn ảnh?
Đây là phim Conan cuối cùng làm hoàn toàn bằng hoạt hình cel, tức vẽ tay từng khung hình, trước khi loạt chuyển sang kỹ thuật số. Nhờ vậy London hiện lên với sương mù, căn hộ 221B phố Baker và nhiều cái tên lấy từ nguyên tác của Arthur Conan Doyle, như Giáo sư Moriarty, Sebastian Moran, Irene Adler, vùng Dartmoor.
Nhà phê bình Carlo Santos của Anime News Network khen màu sắc gợi không khí, trang phục thời kỳ và bối cảnh được nghiên cứu kỹ. Nhưng ông cũng chỉ ra hình ảnh không đồng đều. Những đoạn đầu có tư thế cứng, màu xỉn và hoạt hình dùng lại. Đoạn cuối lại được chăm chút như phim chiếu rạp. Ông cho rằng điều đó gợi ý về cách chia ngân sách.
Với hoạt hình cel, mỗi cảnh phố London đông người, mỗi lần đổi góc máy là một lần vẽ lại từ đầu. Theo OtaHub, việc dồn sức cho vài cảnh then chốt và chấp nhận chênh lệch ở những đoạn dẫn là lựa chọn dễ hiểu của một ê-kíp làm phim vẽ tay trong một mùa phim thương mại. Người xem hôm nay có thể thấy rõ chênh lệch đó. Nhưng nó cũng là một phần sức hút: London của phim có độ dày của đồ vẽ tay, thứ mà các phim làm bằng kỹ thuật số về sau khó có được theo cùng cách.
Hai vụ án trong phim diễn ra thế nào, và ai là hung thủ?
Vụ án thứ nhất xảy ra ngoài đời thật, khi Thomas Schindler giết một người. Ông là chủ tịch công ty phần mềm tổ chức buổi chơi thử Cocoon, còn nạn nhân là lập trình viên Kashimura Tadaaki. Hung thủ để lại ba chữ J-T-R viết bằng máu trên bàn phím. Đó là viết tắt của Jack the Ripper.
Wikipedia tiếng Nhật ghi nhận đây là phim điện ảnh đầu tiên của loạt dùng cấu trúc kể ngược (đảo tự). Đó là kiểu trinh thám cho người xem biết trước hung thủ, và điều cần giải là làm sao lật tẩy hắn. Nghĩa là nửa phim ở thế giới thật không chơi trò đoán ai, mà chơi trò chứng minh vì sao.
Cùng lúc đó, Yusaku Kudo, cha của Shinichi (tên thật của Conan), giúp nhóm Conan từ bên ngoài và giải vụ án thật như một thám tử. Bên trong trò chơi, bài toán lại là sống sót: tìm ra Jack the Ripper, kẻ có liên hệ với Moriarty, giữa thành phố đang vây họ. Hai nửa nối với nhau bằng ba chữ J-T-R và bằng huyết thống, vì Schindler ngoài đời là hậu duệ của Jack the Ripper.
Santos nhận xét nửa vụ án thật có cái kết tốt hơn nhờ một màn độc thoại giải đố. Nửa London thì khép lại bằng một trận đấu kiểu Hollywood. Ông còn tính ra khoảng 40 phút dạo đầu trước khi đám trẻ vào game. Theo OtaHub, đó là cái giá của cách dựng hai tầng. Phim phải dựng xong luật chơi và nạn nhân đầu tiên trước khi trò chơi bắt đầu, và người xem phải chờ phần đó.
Cocoon là trò chơi gì, và vì sao trẻ con phải hợp tác?
Theo Wikipedia, 50 người chơi phải qua các kịch bản của Cocoon. Thua trong game có thể phải trả giá bằng mạng sống ngoài đời. Wikipedia tiếng Nhật cho biết những đứa trẻ được chọn đều là con cháu của người có thế lực.
Conan cùng nhóm chọn kịch bản “All-Time London”. Người chơi bị loại dần, cho đến khi chỉ còn Conan, Ran và Hideki Moroboshi. Trong game, Moriarty tuyên bố đã huấn luyện một đứa trẻ đường phố thành Jack the Ripper. Tức là kẻ ác của trò chơi cũng là một đứa trẻ bị người lớn lợi dụng.
Ý nghĩa này khớp với người điều khiển trò chơi. Hiroki Sawada, cậu bé thiên tài tốt nghiệp MIT khi mới mười tuổi, đã tạo ra Noah’s Ark. Theo các nguồn về phim, Hiroki bị Schindler giám hộ rất chặt và không có tuổi thơ bình thường. Hai năm trước, em đã tự kết thúc cuộc đời sau khi biết người giám hộ là hậu duệ của Jack the Ripper, rồi để lại AI.
Noah’s Ark gom những đứa trẻ có thế lực vào một trò chơi mà người thông minh nhất cũng không thể thắng một mình, vì trận nào cũng đòi sự phối hợp. Đây là cách đọc của OtaHub, nhưng nó khớp với điều Wikipedia tiếng Nhật ghi về chủ đề của phim: quan hệ cha mẹ và con cái, cùng sự tự lập của tuổi trẻ.
Cái kết khép lại ý đó. Hideki Moroboshi, người bạn đồng hành của Conan trong game, hóa ra là vỏ bọc của Noah’s Ark. Hiroki tin rằng trẻ em đại diện cho một tương lai tốt đẹp hơn, nên hài lòng giải thoát các người chơi rồi tự xóa mình khỏi hệ thống. Wikipedia tiếng Nhật cũng ghi nhận phim giảm bớt tuyến tình cảm giữa Conan và Ran, và cho Conan lộ rõ sự yếu đuối hơn các phim trước.
Vì sao phim vẫn được nhắc đến sau hơn hai mươi năm?
Trước hết là con số. Phim thu 3,4 tỷ yên (khoảng 34,4 triệu USD), trở thành phim Nhật ăn khách thứ hai năm 2002 và là phim đầu tiên của loạt vượt mốc 3 tỷ yên. Kỷ lục này tồn tại đến khi phim thứ 13, The Raven Chaser năm 2009, đạt 3,5 tỷ yên.
Fan cũng nhớ phim. Phim đứng thứ ba trong dự án bình chọn theo yêu cầu của fan năm 2006, và đứng thứ hai trong khảo sát năm 2016 trên 19 phim đã ra mắt. Tác giả Gosho Aoyama từng nói đây là phim yêu thích nhất của mẹ ông.
Wikipedia tiếng Nhật còn dẫn lời những người làm phim sau này khen phim. Biên kịch Takahiro Ōkura nói ông thích phim đến mức có thể coi là hay nhất trong các phim Conan. Theo OtaHub, sự ngưỡng mộ trong nghề thường là phép thử tốt hơn một cuộc bình chọn của fan, vì người viết kịch bản nhìn ra cấu trúc trước khi nhìn thấy nhân vật.
Góc nhìn khác
Luận điểm “phim hay nhờ cách dựng” có thể bị đảo ngược. Santos chấm bản phụ đề ở mức C- và bản lồng tiếng thấp hơn. Ông gọi phim là một tập dài bị kéo giãn hơn là một phim chiếu rạp. Theo ông, cấu trúc hai tầng quá tham vọng và Holmes chưa được khai thác hết.
Nếu đọc như vậy, dựng chặt chẽ không cứu được nhịp phim. Điều fan yêu có thể là nỗi nhớ về Holmes, Jack the Ripper, một thế giới ảo vào đầu những năm 2000, chưa kể sức hút sẵn có của một thương hiệu đang lên.
Có hai điều đáng giữ lại từ cách đọc này. Thứ nhất, bình chọn của fan không đại diện cho mọi khán giả, nên chỉ cho biết phim được nhớ, không chứng minh phim hay nhất. Thứ hai, doanh thu năm 2002 phản ánh sức kéo của cả loạt phim, và chính kỷ lục này cũng bị vượt ở phim thứ 13. Theo OtaHub, phim không hoàn hảo. Nhưng những chỗ vụng của nó đều lần ra được từ một ý đồ rõ ràng, điều không phải phim Conan nào cũng làm được.
Tóm lại
Bóng Ma Phố Baker mạnh ở chỗ nó coi luật chơi là chất liệu kể chuyện, với một thế giới ảo gắn với hoạt hình vẽ tay, hai vụ án nối nhau bằng ba chữ cái và một dòng huyết thống, và một đám trẻ buộc phải hợp tác để sống sót. Bài này chứng minh được rằng điểm mạnh và điểm yếu của phim cùng một gốc. Bài chưa chứng minh được đây là phim Conan hay nhất, vì câu hỏi đó phụ thuộc gu và không có thước đo chung. Điều còn lại sau hơn hai mươi năm là một phim Conan mà người ta nhớ vì nó được dựng có chủ ý.
Nguồn tham khảo: Wikipedia (Case Closed: The Phantom of Baker Street), Wikipedia tiếng Nhật (名探偵コナン ベイカー街の亡霊), Anime News Network (đánh giá của Carlo Santos), Detective Conan World. Thông tin ghi nhận đến ngày 5/10/2026.
