Chuyên sâu · Nhìn lại & di sản · Có spoiler (đến phần kết phim)
Laputa: Lâu đài trên không là phim hoạt hình Nhật ra rạp ngày 2/8/1986 và thu về ít hơn kỳ vọng. Bốn mươi năm sau, phim trở lại rạp Việt Nam từ 25/9/2026 và vẫn bán được vé. Theo OtaHub, phim bền vì hai lý do: câu hỏi “ai nắm sức mạnh” của nó chưa bao giờ cũ, và nó đã thành chuyện chung của người xem theo cách ít phim làm được.
Laputa là phim gì, và vì sao nó thất vọng ở rạp?
Laputa: Lâu đài trên không là phim hoạt hình dài do Hayao Miyazaki viết kịch bản và đạo diễn. Isao Takahata làm nhà sản xuất, còn Joe Hisaishi soạn nhạc. Theo Wikipedia, Studio Ghibli, hãng phim hoạt hình nổi tiếng của Nhật, bắt đầu hoạt động ngày 15/6/1985. Laputa là phim đầu tiên ra mắt dưới tên hãng.
Phim ra rạp ngày 2/8/1986 tại 103 rạp. Trong hai tuần đầu, phim thu hút 774.271 lượt khán giả. Cũng theo Wikipedia, doanh thu chỉ bằng khoảng hai phần ba phim Nausicaä trước đó của Miyazaki, và thấp hơn kỳ vọng.
Chi tiết này đáng nhớ vì nó ngược với cách người ta hay kể về Ghibli. Hãng còn non trẻ và phim không gây sốt ở rạp, vậy mà theo OtaHub, phim sống lâu hơn nhiều tác phẩm ăn khách cùng thời. Theo Wikipedia, phim giành giải Ōfuji Noburō của Mainichi Film Awards và giải Anime Grand Prix của tạp chí Animage. Nhiều năm sau, phim vẫn có tên trong các cuộc bình chọn phim hoạt hình hay nhất của Cục Văn hóa Nhật Bản và Oricon.
Phim kể chuyện gì, và đặt ra câu hỏi nào?
Tên Laputa không do Miyazaki nghĩ ra. Đó là hòn đảo bay trong tiểu thuyết Gulliver’s Travels của Jonathan Swift, xuất bản năm 1726. Trong sách, đảo nổi nhờ khoáng chất từ tính và lơ lửng trên vương quốc Balnibarbi. Cư dân đảo mải mê lý thuyết trừu tượng, và Swift dùng điều đó để châm biếm giới khoa học thời ông.
Miyazaki lấy tên và ý tưởng hòn đảo bay, nhưng bỏ giọng châm biếm. Ông biến nó thành một chuyện phiêu lưu chạy đua với thời gian. Rồi ông đặt vào đó một câu hỏi nghiêm túc hơn: ai nắm sức mạnh, và dùng nó để làm gì?
Câu hỏi hiện rõ nhất ở nhân vật Muska. Hắn muốn chiếm Laputa để dùng sức mạnh của đảo cai trị mặt đất. Sheeta, cô bé mang tinh thể bay và dòng máu hoàng tộc Laputa, lại chọn từ bỏ quyền năng ấy.
Phim không nói công nghệ là xấu. Trên đảo có một con robot canh vườn. Nó vừa là cỗ máy chiến đấu đáng sợ, vừa là người chăm cây và chim. Nghĩa là cùng một thứ kỹ thuật có thể phá hoặc nuôi. Theo OtaHub, đó là lý do thông điệp không cũ, vì nó không gắn với một thời kỳ công nghệ nào, mà gắn với câu hỏi ai cầm công cụ và để làm gì.
Cảnh kết là chỗ thông điệp trọn vẹn (có spoiler). Pazu, cậu bé sống ở thị trấn mỏ, cùng Sheeta đọc “balse”, câu thần chú hủy diệt. Phần đáy đảo sụp xuống. Lõi đảo cùng cây cổ thụ bay lên cao, ra khỏi tầm tay của mọi người muốn dùng nó làm vũ khí. Phim chọn kết thúc bằng việc bỏ quyền lực đi, thay vì giành lấy nó.
Thị trấn mỏ và bản nhạc của phim đến từ đâu?
Thị trấn khai mỏ nơi Pazu sống bắt nguồn từ một chuyến đi thật. Theo Wikipedia, Miyazaki sang xứ Wales năm 1984, đúng lúc cuộc đình công của công nhân mỏ than 1984 đến 1985 đang diễn ra. Ông quay lại thêm lần nữa vào tháng 5/1985. Phân tích của The Cultural về phim cho biết ông đi qua các thị trấn mỏ ở vùng Rhondda Cynon Taf và thăm nhiều lâu đài xứ Wales. Hầm mỏ Big Pit, theo Wikipedia, là nguồn cảm hứng cho cảnh thị trấn khai mỏ trong phim.
Từ đó có thể đọc thị trấn của Pazu như một bản ghi nhớ. Đó là những dãy nhà bậc thang đầy khói, và những người thợ mỏ coi Pazu như người nhà, một cộng đồng lao động còn nguyên tình nghĩa. Cũng theo The Cultural, cuộc đình công kết thúc thất bại và hàng chục nghìn việc làm mỏ ở xứ Wales biến mất. Trong một cuộc phỏng vấn với The Guardian năm 2005, được dẫn lại trong nguồn của bài này, Miyazaki nói về những người thợ mỏ như một lớp người sắp biến mất. Ông cũng ví nghề thủ công như vậy. OtaHub đọc đây là lý do các cảnh thường dân trong Laputa ấm và cụ thể hơn phần chính trị trên đảo, vì ông viết về những người ông đã nhìn tận mắt.
Âm nhạc của phim cũng có chuyện riêng. Theo Wikipedia, Hisaishi bắt đầu soạn nhạc từ tháng 2/1986. Nhạc cho cảnh mở đầu chỉ xong chưa đầy một tháng trước ngày phim ra rạp. Bản nhạc do Dàn nhạc giao hưởng Tokyo City Philharmonic thu âm. Phim cũng nằm trong số những phim chiếu rạp đầu tiên của Nhật dùng âm thanh bốn kênh.
Chi tiết thú vị hơn là bản nhạc thứ hai. Năm 2003, Disney phát hành bản lồng tiếng Anh của phim. Hisaishi viết lại nhạc phim cho bản này, làm từ tháng 3/1999 theo phong cách điện ảnh Mỹ. Bản mới dài chừng 90 phút, so với khoảng 60 phút của bản gốc, và do Seattle Symphony thu âm. Wikipedia ghi rõ ông phải dựng lại phần bản nhạc gốc đã thất lạc trước khi chuyển soạn.
Một nhà soạn nhạc quay lại tác phẩm cũ của mình sau mười ba năm nói lên điều khán giả Nhật vốn biết. Nhạc của Laputa không chỉ đệm cho hình ảnh mà gánh một nửa nhịp phim. Bản nào bạn thích hơn là chuyện cá nhân, nhưng việc có hai bản cho thấy phim mang sức nặng cảm xúc lớn.
“Balse” là gì, và vì sao phim sống tiếp sau khi ế ở rạp?
Doanh thu rạp khiêm tốn không phải câu chuyện cuối. Theo Wikipedia, đài Nippon TV chiếu lại phim từ năm 1988 đến 2004, với tỷ suất người xem từ 12 đến 22%. Bản VHS phát hành lại năm 1998 bán được khoảng một triệu bản. Phim thực sự lớn lên trong phòng khách.
Từ đó nảy ra một hiện tượng mà không phim nào khác có. “Balse” là câu thần chú ở cảnh kết, khi Pazu và Sheeta cùng đọc. Mỗi lần phim phát trên truyền hình Nhật, đến đúng cảnh đó, người xem lại gõ từ “balse” lên mạng cùng lúc.
Theo Global Voices, trong lần phát sóng thứ 13 ngày 9/12/2011, “balse” được đăng 25.088 lần mỗi giây trên Twitter. Đó là kỷ lục của Twitter lúc đó. Ngày 2/8/2013, trong một lần phát sóng trên Nippon TV, người dùng Nhật lập kỷ lục mới với 143.199 tweet mỗi giây. Đây là một di sản hiếm, khi một cảnh phim thành nghi thức tập thể, và cảnh ấy lại là cảnh từ bỏ quyền lực.
Phim trở lại rạp năm 2026 ra sao?
Năm 2026 là dịp phim tròn 40 tuổi. Theo Cartoon Brew, GKIDS và Fathom (hai đơn vị phát hành phim tại Mỹ) đưa phim trở lại rạp Mỹ trong Studio Ghibli Fest 2026 từ 22/8. Có cả bản gốc tiếng Nhật lẫn bản lồng tiếng Anh, và mỗi suất kèm một đoạn trích từ phần phụ trội “The World of Laputa”.
Tại Việt Nam, trang đặt vé Momo ghi phim khởi chiếu ngày 25/9/2026. Dàn lồng tiếng gốc được nêu là Keiko Yokozawa (Sheeta) và Mayumi Tanaka (Pazu). Trang này chưa nêu rõ suất chiếu là phụ đề hay lồng tiếng, cũng như nhà phát hành hay hệ thống rạp, nên bạn nên kiểm tra khi đặt vé. Báo Văn hóa từng đưa tin CGV sẽ chiếu 21 phim Ghibli trong bốn năm từ cuối 2024. Bài đó không nhắc Laputa, vì vậy OtaHub chưa gắn đợt chiếu này với chương trình ấy.
Con số rạp sau này cho thấy phim không chỉ sống nhờ hoài niệm. Wikipedia tổng hợp doanh thu các đợt chiếu lại quốc tế là 6,6 triệu USD trong giai đoạn 2003 đến 2019 và 19,8 triệu USD từ 2020 đến 2026. Phim ra mắt rạp Trung Quốc ngày 1/6/2023 với 76 triệu nhân dân tệ trong tuần đầu. Tính đến 2026, phim đạt khoảng 16,5 triệu USD tại đây. Theo OtaHub, một phim bốn mươi tuổi vẫn bán được vé cho khán giả chưa từng thấy nó ở rạp là dấu hiệu rõ hơn mọi lời khen.
Góc nhìn khác
Luận điểm “phim bền nhờ thông điệp” có thể bị phản biện theo ba hướng. Thứ nhất, sức sống của phim có thể đến nhiều từ hoài niệm và ký ức tuổi thơ hơn là từ thông điệp. Ở Nhật, những lượt xem lại gắn với thói quen xem cùng nhau trên truyền hình. Khán giả Việt Nam đến rạp lần này cũng có phần vì cái tên Ghibli. Hoài niệm là thật, nhưng nó không chứng minh được rằng nội dung còn nguyên hiệu lực.
Thứ hai, cách kể “công nghệ có thể nuôi hoặc phá” khá quen với khán giả hôm nay. Người xem mới có thể thấy kết phim gọn. Muska cũng là phản diện thẳng hơn nhiều nhân vật Miyazaki viết về sau. Đây là nhận định của OtaHub, không phải số liệu.
Thứ ba, theo Wikipedia, các bản lồng tiếng Anh nhận phản hồi lẫn lộn. Vì thế di sản của phim không đồng đều giữa các thị trường. Ở Nhật, đó là thứ cả nước cùng xem. Ở nơi khác, phim đến muộn hơn và qua nhiều bản khác nhau.
Tóm lại
Bài chứng minh được ba điều có nguồn: Laputa là phim đầu tiên mang tên Ghibli và thất vọng ở rạp lần đầu; nó sống tiếp nhờ truyền hình, âm nhạc và nghi thức “balse”; và các đợt chiếu lại từ 2003 đến 2026 vẫn bán được vé. Bài chưa chứng minh được rằng thông điệp về quyền lực và công nghệ là nguyên nhân chính của sức sống đó, vì không thể tách nó khỏi hoài niệm và thương hiệu Ghibli. Nếu bạn đã xem phim, lần chiếu rạp năm nay là dịp xem lại với cảnh kết trong đầu. Nếu chưa, bạn đang xem một bộ phim bốn mươi năm tuổi mà vẫn hỏi đúng câu cần hỏi.
Nguồn tham khảo: Wikipedia: Castle in the Sky, Wikipedia: Laputa, The Cultural: Laputa và cuộc đình công mỏ than xứ Wales, Global Voices: kỷ lục tweet mỗi giây, Cartoon Brew (Studio Ghibli Fest 2026) và trang đặt vé Momo.
